Doğu Avrupa Turu – III – Prag

Bir önceki yer olan Budapeşte nasıldı diyorsanız buradan

Prag

Hava yavaş yavaş kararırken ulaştığımız şehirde vakit kaybetmeden ünlü Eski Şehir Meydanına hareket ediyoruz. Şehir merkeziyle beraber yüzlerce yıldır bozulmamış bir şehir mimarisi görmek bizi şaşırtıyor. Saat başına çok yaklaştığımız için hazır denk gelmişken ünlü Astronomik saatin çalışını seyretmek için bekliyoruz. Kesin tarihi bilinmemekle beraber 1400’lü yıllarda yapıldığı tahmin ediliyor. Saat başlarında animasyonlu bazı kuklalar çıkıyor dönüyor falan. Pek bir esprisi olmamak ile beraber dönem için (orta çağ sonu) yapı imgeleri şehir insanlarının dikkatini çekecek şekilde tasarlanmış. Gündüz gece uzunluğu, farklı alfabelerde yazılmış göstergeleri vs. üzerinde işlenmiş. Dönem dönem bozulmuş fakat tekrar tamir edilmiş. Hemen yanında bulunan Eski Belediye Binası ise artık sadece önemli davetlerde veya bazı düğünlerde (belediye çalışanları veyahutta para verenler) kullanıma açılıyormuş.

_SAM0136.JPG
Jan Hus Anıtı ve hemen arkasında Tyn Kilisesi

Eski Şehir Meydanı Prag şehrinin surlar içinde kalan kısmını oluşturuyor. Yani nehir tarafından gelirken takip ettiğiniz yol ile ulaştığınız meydan ve bir o kadar daha düz devam ettiğiniz yapıların tamamı surlar içinde bulunuyormuş. Tam göbekte bizim fayton dediğimiz atlı arabalar bulunuyor ve turistlere kısa bir Prag gezisi yaptırıyor. Meydanın eski ismi de zaten At Meydanı. Tarihte bu meydan atların satıldığı bir alan olduğundan at meydanı olarak geçiyormuş. Meydanın tam ortasında 1915 yılında yapılan Jan Hus heykeli bulunuyor. 1415 yılında artık kilisenin reform yapmasını ve kendisine çeki düzen vermesini isteyen ünlü reformcu Jan Hus “dinsiiiiz vatan haini” denilerek kazığa bağlanıp canlı canlı yakılmıştır. Protestanlığın doğuşu ve Hristiyanlığın din reformunun simge isimlerinden bir tanesidir. Yani dinde bağnazlığın kaldırılması kolay değildir aydın ister arkadaşım.

_SAM0151.JPG
Saat Kulesi

Meydanda ki önemli bir diğer yapı ise saat kulesine yüzünü döndüğünüzde sağ tarafta bulunan ve gotik tarzda yapılmış olan Tyn Kilisesi bulunuyor. 1300’lerde yapımına başlanan ve 1511 yılında tamamlanan kilise oldukça ihtişamlı gözüküyor. Yine hemen meydanda bulunan St.Nicholas kilisesi bir diğer önemli yapı. Barok tarzı ile yapılmış olan kilise 1735 yılında tamamlanmış. Bu arada sürekli ve hemen her yerde klasik müzik konserleri veriliyor. Mesela St.Nicholas kilisesinde her akşam konser olduğunu gördüğümde baya şaşırmıştım. Konserler 1-1.5 saat arası sürüyor. Fiyatları da 12-20 yuro arası değişiyor. Saati uymayacak diye düşünmeyin çünkü her an bir yerlerde konsere iştirak edebilirsiniz.

_SAM0195.JPG

Bu yapılara dıştan bakıp tarihi ara sokaklarında yaklaşık bir saat kadar dolaşıyoruz. Karışık sokakların arası çeşitli tarza hitap eden kafelere/barlara sahip. Sayısız dükkan ve kafe şehrin her noktasını ele geçirmiş sanırım. Merkezden uzaklaşınca biraz daha sakinleşiyoruz. Fakat ciddi anlamda turist sayısının fazlalığı ve kalabalık beni biraz da rahatsız ediyor.

_SAM0240.JPG

Daha önceden ayarladığımız tekne turu için yeniden eski şehir meydanında toplanıp Vltava nehri kenarına gidiyoruz. Belirtmedik ama Prag şehri de tıpkı Budapeşte gibi nehir tarafından ikiye ayrılmış durumda. Vltava nehri oldukça çoşkun ve tehlikeli bir akış sergiliyor. Daha doğrusu belli dönemlerde azgın bir şekilde sularını yükseltip köprülere bile kapattığı biliniyormuş. Tarihte bu azgınlığından dolayı nehir kenarlarında fakirlerin oturduğu biliniyor. Kanallar içinde asansör sistem ile gemiler yukarı veya aşağıya kaydırılarak ilerleniyor.

_SAM0268.JPG

Akşam yemeğini açık büfe yemek ve nefis taze şarap eşliğinde tekne turu yaparak geçiriyoruz. Geceye ulaşırken otelimize dönüp ertesi gün Prag gezimize devam edeceğiz.

_SAM0074.JPG

Sabah gözümüzü Prag Kalesi içinde açıyoruz. Tepeye ana yoldan çıkıp aşağı doğru yürüyeceğiz. Askerlerin kontrol ettiği üst bölgeyi fotoğraflayıp biraz yürüdükten sonra kolayca kale içine giriyoruz. Burada kale içindeki yerlerin tamamını görmek isterseniz muhtemelen tam bir gün ayırmanız gerekiyor. Hemen girişte açık müze kartını almanız (fiyatı yaklaşık 15 yuro) akıllıca olacaktır. Bizim zamanımız dar olduğu için (nedense her yeri görmek zorunda hissediyoruz) saray içlerini falan gezmek istemedik.

20171011_115847_Pano.jpg
St.Vitus Katedrali

Efendim ana meydandan gideceğiniz ilk nokta haliyle devasa bir yapı olan St.Vitus katedrali olacak. Gerçekten dev bir yapı olup 1344 yılında inşa edilmiş. Bütün kralların taç giydiği, önemli tarihi görüşmeler yapıldığı ve gerekli cezaların verildiği yer işte burası. Kale içi yapıları ağzınız açık seyrederken elbette bu tip devasa katedrallerinin yapılış amacının dönem hastalık ve yenilgilerinin suçunu halka atmak dolayısıyla tanrıya inancın azaldığından bahsetmek ve dolayısıyla “haydi katedral inşa edelim ki günahlarınız azalsın” tarzı uyutma politikaları olduğunu söyleyelim. Katedral için toplanan acımasız vergiler, parası olmayanların yıllarca yapımında çalışması ve binlerce ölümün yaşanması haliyle sıradan olaylar. Yalnız yapı tabi muazzam. Etrafında tur atıp mükemmel işenmiş heykellere bakınca insanın ürpermemesi mümkün değil. Ben daha sakin arka taraflarında orta çağın karanlığını ve gizemini doyasıya yaşadım. Kim bilir belki şu karanlık köşede kimler ne satıyordu veya kimler ölmemek için yalvarıyordu?

_SAM0166.JPG

Katedral içine giriş ücretsiz olmak ile beraber belli bir noktaya kadar girmenize izin veriliyor. Sonrası bilete dahil olup isterseniz yine biletiniz ile sırada bekleyip kuleye çıkabilirsiniz. Yapı içinde oldukça zor bulunan ve pahalı olan kırmızı mermer sütunlar, fayans ve cam işlemeleri, kraliyet mozolesi, renk renk pencereler vs. bulunuyor. Gerçekten muazzam bir yapı tabii de belirttiğim tarihi gerçeklerden dolayı bana oldukça soğuk ve itici geliyor ne bileyim. Ama adamlar yapmış.

20171011_113047.jpg

Katedral girişine yüzünüzü dönüp sola giden taraftan giderseniz orta kısıma doğru sol tarafa bir giriş kapısına rastlayacaksınız. Orada küçük bir oyuncak müzesi bulunuyor. Ayrıca oyuncakta satılıyor. Dükkanın ilerisinde ise gözlem yapılan ve sanırım aşağısında da hapishane kısımları bulunuyordu. Buralar kapalı olduğu için gidemedim. Ne görevli ne de turistler olmadığı için birazda tırsıp geri döndüm. Sunay Akın abimize selamlar ayrıca Ayhan Sicimoğlu abimizin ellerinden öpüyorum.

_SAM0345.JPG
Eyyy Ayhan Sicimoğlu sen kimsin ya?

Katedral etrafında tur attıktan sonra yine katedral meydanının yakınlarında heykeller ve Eski Kraliyet Sarayı bulunuyor. Gerçi yenisi de hemen oralardaydı. Tadilatta olduğundan eski saraya giriş mümkün olmadığından uzaktan incelemekle yetindik. Dediğim gibi saray girişleri kalabalık ve zaman dar olduğu için içlerine girmedik.

_SAM0358.JPG
Ne bu şimdi sanat mı? Bizde mi böyle olalım?

Katedrali arkamıza alıp yokuş aşağı ilerlediğinizde ise kısa bir süre sonra sol tarafta Altın Yol diye tanımlanan kısma geliyorsunuz. İşte renkli binalar falan bir esprisi yok ve buraya da yine biletle girmeniz gerekiyor. Birde çükü olan bir heykel var. İnsanlar daha önce hiç çük görmemiş gibi gidip ona dokunuyor falan. İşte hep bahsediyoruz ya batının ahlaksızlığı efendim..

_SAM0247.JPG
St.George Bazilikası

Aşağıya biraz daha gidince kırmızı renkli bir bina olan St.George Bazilikası ve yanında Manastırını göreceksiniz. İçine yine girmedik ama Bazilika’nın 921 yılında yapıldığını söyleyelim. Yani Eski Saray mensupları muhtemelen buraya geliyordu. Ek olan Manastırda yaklaşık 10.y.y. da yapılmış.

_SAM0392.JPG

Yolunuza devam ettiğinizde ise sağ tarafta resim ve konserlerin yapıldığı bir bina göreceksiniz. Burada isterseniz küçük bir ücret karşılığı öğle sonrası klasik müzik dinleyebilir veya bizim yaptığımız gibi muhteşem bir Prag manzarası eşliğinde kahvenizi yudumlayabilirsiniz. Artık öğleden sonraya gelirken daha fazla beklemeden hemen aşağımızdaki Kraliyet Bahçelerine çıkıyoruz.

_SAM0416.JPG

Burası 1530 yılında yapılmış. Gerçekten muazzam bir Prag manzarası bizi karşılıyor. Göz alabildiğine güzellik, 1000 yıl önce nasıl ise günümüzde de bu şekilde kalmış gibi görünen şehirleşme, çatı ve aradan yükselen büyük tarihi yapılar. Yani gidip görmeniz gerekiyor ne diyeyim. Bahçeden eşsiz Prag manzarasına bakarken sağ taraftaki ormanlığı ve tepeyi görmemeniz mümkün değil. Orası nehrin hemen yakınında 300 metrelik bir yüksekliğe ulaşan Petrin Tepesi. Biz çıkamadık ama oradan daha hakim fotoğraflar çekiliyormuş diyurlar (evet diyenler adabazarlı). Tepe eskiden bir çok üzüm bağına ev sahipliği yaparken muazzam bir şarap tadı getiriyormuş. Artık turistik bir yer olup içinde kilise, bahçe ve gözlem evi bulunuyor. Artık bir daha ki sefere diyoruz.

_SAM0518.JPG

Artık kaleden çıkıp merdivenlerden aşağıya iniyoruz. Karşımıza St.Nicholas Kilisesi çıkıyor. Yapı 1704-1755 yılı arasında tamamlanmış. Hiç birine girmedik buna gireceğim diyorum. Lakin yanımızda Kron yok. Yuro kabul etmeyen görevliye kızıyorum. Para bozdurmak için uğradığımız yerler ise oldukça düşük bir fiyat teklif ediyorlar. 10 yuroya karşılık ortalama 25 kron vermesi gerekirken 18-20 arası fiyatlar sununca vazgeçiyorum.  Konser için bari sorayım diyorum. Onun saatini nihayet netleştiriyoruz. Hep kumpas bunlar tabi. Çekemiyorlar bizi. İşte diyorum batının ikinci ahlaksızlığı…

_SAM0698.JPG
Türkiye’den geldiğimiz için bizi çekemeyen biletçi (Terbiyesiz) yuro kabul etmiyor!

Yolumuza devam edelim diye diye geliyoruz tarihi Kral Charles köprüsüne. 1357 yılında yapılmış olan köprü Prag Kalesinden aşağı inen yolun üzerinde olup buradan da Eski Şehir Meydanına sizi götürüyor. Dikkat ederseniz kale içine yapılan St.Vitus Katedrali’nin hemen peşi sıra yapılıyor. Köprüyü değerli kılan şey ise üzerinde bulunan bir çok temsili heykel. Heykeller gerçek olmasa da (kopyası) oldukça güzel bir düzen de yerleştirilmiş. Biraz da işte turizm şehri olunca ne koysanız gidiyor zaten arkadaşlar. Köprü üzerinde müzik icra edenler, resim yapanlar, dans edenler vs. bir çok yerli satıcı bulunuyor. Onun bunun fotoğrafı incelemesi derken artık iyice acıkıyoruz. Peki yemeği nerede yiyeceğiz? Elbette büyük şairimizi unutmadık. Haydi diyoruz Nazım abimizin kafesine gidelim.

_SAM0669.JPG
Kral Charles Köprüsü üzerindeki bir çok heykelden bir tanesi

Köprüden karşıya yani Eski Şehir Meydanı yönüne çıkıp sağa dönerseniz doğru yoldasınız demektir. Yaklaşık 200 metre sonra yolun karşısında köşedeki Cafe Slavia aradığımız yer.

_SAM0759.JPG

İçeri girip Nazım abimizin ve benim için tarihimizin en büyük şairinin yerini soruyoruz. Kısmetimize resmi ve masası boş. Yemeklerimizi söyleyip ikide pilsen birası söylüyoruz. Hatıra fotoğraflarımızı çektirdikten sonra bir şiirini anısına okuyoruz;

Şair memleketten uzak,

Hasretten delik deşik

Eski Kent’te duruyordu.

Meydanlıkta, yapayalnız

Gotik duvar üstünde

Hanuş ustanın saati

On ikiyi vuruyordu.

Ve çanları çalan ölüm

Ve yukarıda öttü horoz

Şair memleketten uzak,

Hasretten delik deşik

Etrafına dalgın baktı

Nazım Hikmet Ran

Peki ne arıyor Nazım Hikmet Prag’da? Onuda şimdi yazmak istemiyorum ama hep “komünizm destekçisiydi” tarzı cümleler ile geçiştirirler. Aslında mesele komünist olmasında değildi. Mesele emperyalist devletin ülkeyi ele geçirmesini eleştirmesindeydi. Şiirleriyle, yazılarıyla, konuşmalarıyla hükümetleri eleştirince dönemin modası gereği vatan haini ilan edilip vatandaşlıktan çıkartıldı. Ne ilginçtir ki bu “vatan haini” dediğimiz adam neredeyse her şiirinde Türk toplumunun sorunlarını, milletin kurtuluş mücadelesini, Anadoluyu, köylüyü kısacası ezilmiş ve sömürülmüş Türk toplumundan bahsetti. Siz bakmayın vatan sevici insanlara. Anadolu köylüsünün fakir halkın ne durumda olduğunu bir kez ağzına almamış insanlar vatan sever değildir. Ne demiş Hikmet;

…ödeneklerinizse, maaşlarınızsa vatan, vatan, Amerikan üsleri, Amerikan bombası, Amerikan donanması topuysa, vatan kurtulmamaksa kokmuş karanlığımızdan, ben vatan hainiyim! ..

İşte vatan haini şairimiz Cafe Slavia’da vatan hainliğine devam ederken, Amerika’dan gelen bedava paraları cebe indiren, köprü, yol, hastane açıp ülkeyi parsel parsel satan Adnan Menderes’te vatansever bir şekilde yaşıyordu. Neyse yükseldim yine kusura bakmayın.

_SAM0766.JPG

Bu arada oturduğumuz masanın önüne konulan Nazım Hikmet fotoğrafının orjinalinin geçen yıl bir Türk turist tarafından çalındığını utanarak söyleyelim. Adam öldü hala peşini bırakmıyorlar. Neyse ki ülkemizi burada da onur ve gururla temsil eden yurtdaşlarımız bulunuyor. Halbuki domuz eti satan bu yerde batının üçüncü ahlaksızlığını anlatacaktım. Nasip değilmiş.

Yemeğimizi yedikten sonra “yahu Kafka müzesine gitmedik” dedik döndük gerisin geri Kral Charles köprüsüne. Yeniden üzerinden geçip hemen dibinden sağ tarafa döndük. Kısa bir ilerlemeden sonra Kafka Müzesine ulaştık. Meşhur işeyen heykeller ve elbette yine çüklere sarılan turistleri geçip müzeyi ziyaret ettik. Artık hava karardığı için acele etmemiz gerekiyordu çünkü gelmişken klasik müzik konserini dinlemek için St.Nicholas kilisesine gitmek istiyordum.

_SAM0825.JPG
Yine çükler ve ülkenin içine eden politikacıların betimlemesi var. Bende Kafka’nın anısına biraz kitabından okudum. Şimdi bu heykeli ülkemizde yapmak isteseniz yapamazsınız. Niye yapamazsınız? Çünkü az gelir. Oturarak betimlenmeli. İktidarın eline ibrik vereceksin, muhalefetin eline mala sıvayacak işte tamam. Zorla heykeltıraş yaptırmayın beni şimdi.

Lakin yolda karşılaştığımız Jazz ekibiydi, vay efendim güneş batıyordu, yok efendim hatunlar çok iyiydi derken konsere yetişemedik amk. Bari dedim kafasını görelim. Yanlış anlaşılmasın Kafka’nın kafasını görelim. Kafasını dediysem heykeli. Yürüyüp dilimlenmiş halde kendi ekseninde birbirinden bağımsız şekilde dönen eseri seyrettik. Yorgunluktan olduğumuz yerde yıkılacağız neredeyse. Haydi dedik bari ünlü Wenceslas Meydanı’na da uğrayalım hem bir şeyler alırız hem de dinleniriz.

Wenceslas Meydanı 1989 Kadife Devrimi’nin yapıldığı yer. Öğrenci protestosu şeklinde başlayan olaylar Komünist rejim tarafından sert bir şekilde bastırılınca olaylar büyümüş. Neredeyse yarım milyon kişi bu meydanlarda ve sokaklarda toplanıp istifa istemişler. Artık iyice zayıflayan dünya komünist sistemi burada da yıkılmış ve rejim değişmiş. Ortasında 1912 yılında yapılmış olan St.Vaclav heykeli bulunuyor. Sağlı sollu ana cadde dükkanlarında alışveriş yapabilirsiniz.

_SAM0850.JPG

Efendim akşamı ederken son alışverişlerimizi yapıp yöresel pazarından hediyelerimizi alarak, yemek için Orta Çağ gecesine doğru geçtik. Gece atmosfer olarak orta çağ tasarımını tam anlamıyla yansıtırken, animasyon ekibi yine kıyafet ve sunumlarıyla buna destek olmuş. Hancının kızına ekipçe sarktık ama hancı kılıçla ortaya atlayınca mecburen geri çekilmek zorunda kaldık (akıllı ol eyyy hancı). Yemekte Prag’da mutlaka yemeniz gereken ördek eti ve taze şarap ikram edildi. Gecemizi sonlandırıp otelimize doğru geçerken Prag’a akşamında hoşçakal dedik. Mükemmel tarihini koruyan şehrin tam anlamı ile gezilmesi 5 gün hatta neredeyse ancak 1 hafta sürecektir diye düşünüyorum. Çünkü arada ki sinagoglar, diğer kiliseler, müzeler, sanat galerileri ve konserlerin tadına varmadan Prag’ı gezdim demek doğru olmaz. Bir başka şeyde şehrin Sonbahar (yani geldiğimiz mevsim) ve kışın ciddi anlamda mükemmel görüntüler sergileyecek oluşu. Kar altında bu şehir sokak sokak gezilir arkadaşlar. Ben yeniden geleceğim hemde uzun soluklu. Ertesi gün sabah erkenden otelden ayrılıp tarihte oldukça büyük bir öneme haiz olan Cesky Krumlov’a doğru yola çıkacağız.

Haydi devam edelim

Rotterdamlı Erasmus – Stefan Zweig

Okuma fırsatı bulamadığım Rotterdamlı Erasmus isimli eseri yakın bir süre evvel bitirdim. Malumunuz Stefan Zweig oldukça popüler bir yazar artık. Ustanın asıl hünerini gösterdiği alan ise tarihteki büyük şahsiyetlerin biyografilerini mükemmel bir üslupla anlatması.

Kitap 1469 yılında hayata gözlerini açan Desiderius Erasmus’un hayata kısmen nasıl atıldığını, fiziksel özelliklerinin yanında karakter olarak da kendine has niteliklerini ve tarihsel süreçte yaşadığı tecrübeleri geniş bir perspektiften anlatıyor. Bende sizin için Stefan Zweig’ın edebi diliyle olmasa da bir miktar Erasmus’u anlatmak istiyorum.

Erasmus eğitimine rahip olarak başlasa da kısa sürede bu tekdüzelikten ve kısıtlamalardan bunalıp izin kopararak Paris’e yerleşmeyi başarmıştır. Burada ise yüksek öğreniminde yine istediği yenilikçiliği bulamamış olup farklı düşünceler ile kendisini başka bir yola sokma isteği baskın çıkmıştır. Tarihte Rönesans ile beraber ortaya çıkan Hümanizm düşüncesinin ve peşi sıra gelen Reform hareketlerinin kurucusu böylece zincirlerini kırmak için ilk adımını atmıştır.

Atmıştır atmasına ama parası olmayan büyük dahimizin tam anlamıyla bağımsız bir yaşantıya geçme isteği henüz tamamına ulaşmamıştır. Para kazanmak için ister istemez çok iyi bildiği Latince dersler vermiş, prenslere övgüler dolu süslü mektuplar yazmış, güzel şiirlerini ve sözlerini kah orada kah burada satarak hayatını sürdürmeye çalışmıştır.

Artık 30’lu yaşlarına gelirken, maddi sıkıntılı geçirdiği yıllara kendi bedensel sorunları da eklenmiş olup çözüm arayışında olduğu söylenebilir. Gittiği her yerden topladığı Latince Özdeyişler imdadına yetişmiştir. 1500 yılında Paris’te bastırdığı tam adı “Collectanea Adagiorum” olan ve kısaca “Adagia” olarak bilinen ilk eserini basmıştır. Latince Özdeyişleri içinde barındıran bu kitap artık farklı bir sosyal kültür seviyesinde yaşamaya çalışan Avrupa soyluları tarafından kapış kapış alınmıştır. Dönem içinde entellektüelliğin ve kültürlü olmanın göstergesi; sanat eserlerine ilgi duymak, kitap okumak, sanatçı ve aydınları himaye etmek vb. şeylerin yanı sıra yazılan mektup veya kart postalarına küçük Latince bir deyiş sıkıştırmaktan geçiyordu. Adagia isimli eser soyluların züppelik ihtiyacını fazlasıyla karşılıyordu. Öyle ki her yeni basımda bir öncekine ek olunan özdeyişler dolayısıyla alan bir daha alıyor haliyle Erasmus’un da ünü ve geliri artıyordu.

trent-1024x791.jpg

Artık oldukça ünlenen ve davetlerin onur konuğu kabul edilmeye başlanan Erasmus ise genel itibariyle bunları geri çevirmekteydi. Karakter olarak da zayıf fiziki özellikleri gibi içine dönük ve kırılgan bir kişiliğe sahipti. Sözlü münakaşadan hatta tartışmadan korkan bir yapısı olup, hastalığın veya karmaşanın nam saldığı yerlerde beklemeden pılını pırtısını toplayıp orayı terk ediyordu. Bir gün savaşma isteğinden yoksun olduğu kaba bir dille kendisine söylendiğinde hafifçe gülümsemiş ve şöyle demiş;

“İsviçreli bir paralı askerlerden birisi olsaydım, bu suçlama ağır sayılabilirdi. Ama ben bir bilginim ve huzur, çalışmam için gereklidir.”

Bu yüzden aslen Rotterdamlı olan Erasmus Avrupa’nın bir çok şehrinde kısa sürelerde bulunup yaşamını böyle sürdürmüştür. Fakat dönemi zafer üzerine zaferler kazanan Türklerin Avrupayı ciddi anlamda tehdit ettiği yılları içinde barındırır. Artık İstanbul düştüğü gibi Sırbistan elden çıkmıştır. Avrupa Hristiyan toprakları kendi iç çekişmelerinde mücadele etmekte olanları engellemesi gerekirken, kilise bağnaz öğretileri halka din diye dayatıp vergilerle zenginlik içinde yaşamaktadır. Bir gurup aydın rahip yakın bir zamandan beri Roma kilisesinin tekrar toparlanması için mücadelelere girişmiş (Örneğin Lorenzo Valla’nın yazıları) fakat bu hareketin önderlerinin sonu ağzında bir bez ile odun ateşinde canlı canlı yanmak olmuştur.

Neredeyse hiç bir eleştirinin kabul edilmediği, her sözün çarptırılarak söyleyenin kendini işkence sehpalarında bulduğu bu çağda kilisenin şerrinden korkmadan düzenlemeler talep etmek öyle her babayiğidin harcı değildir. Erasmus insanı daha öne koyan ve bütün bir Avrupa topraklarını savunan düşüncesiyle buna da el atma cesaretini bulacaktır. Roma’da gördüğü sefalete karşılık lüks yaşamın ve iki yüzlülük bulamacının ancak bir delilik olduğunu kendi kendisine söylerken mükemmel bir fikir aklına gelir. İngiltere’ye dönüşünde yakın bir süre sonra ünlü Utopia (Ütopya) isimli eserini kaleme alacak olan Thomas More ile buluşup ölümsüz kitabını yazmaya koyulur. Hiciv tarzında yazdığı eseri yakın dostuna adar ve adını Latince Moriae Encomium (Deliliğe/Ahmaklığa Övgü) koyar. Kitap “More’a Övgü” anlamına da gelir. Bir taşla bütün kuş sürüsünü düşüren Erasmus her şekilde dalgasını geçer.

“Piskoposluk asasıyla kılıç, piskoposluk şapkasıyla miğfer, İncil ve kalkan nasıl bir araya gelir? Aynı vaazda hem hazreti İsa hem de savaş nasıl anılır, aynı trompetle hem Tanrı hem de Şeytan nasıl selamlanır?”

1511 yılında yayımlanan kitap bir delinin ağzından (Stultitia) sistemi eleştirmeye başlar. Aslında dilimize çevrilen delilik kavramı pek söyleneni karşılamaz. Daha doğru tabir ile konuşan ahmaklıktır ve ahmaklık kürsüye gelip insanlara seslenir. Konuşması hem saçma yorumlar hem de keskin eleştiriler içerir. Ahmaklık gerçek bilgeliktir veya gerçek bilgelik ancak ahmaklık ile mümkün olmaktadır. Kendine övgüler düzen ahmaklık, aşkta, savaşta, bilimde, sanatta, evlilikte, dostlukta vs. aklınıza gelecek ne var ise konuşur. Her şeyi bilen ahmaklık özellikle dini kurumları ve din adamlarını merkeze oturtarak onlar ile dahice dalga geçer. Normal şartlar altında söylenemeyecek sözleri bir ahmağın ağzından çıkartarak acımasızca yapılanları eleştirir. Yapıtı dönem içerisinde bomba etkisi yaparken Erasmus’u kilisenin gazabından her daim kaleme aldığı yansız yazılar ve ünü korumaktadır. Keza söylenen sözleri kendisi değil kitap içerisindeki bir ahmağın (delinin) söylediği açık değil midir?

Rönesans akımına kilisenin de katılması ve yenilenmesini talep eden Erasmus buna “Mesih Felsefesi” adını vermiştir. Mesih felsefesi, skolastik teolojiden, hacca gitmekten, kutsal emanetlere, okunmuş veya tütsülenmiş veyahutta kutsanmış eşyalara/kemiklere/giysilere kadar tapınma vb. dindarlık gösterilerinden ziyade maneviyatı ve kişisel ahlakı ön plana çıkartıyordu. Hatta “Ne kadar üzücü sadece 12 havari var ve bunlardan 14’ü Almanya’da gömülü!” dediği de söylenir.

“Bu benden değil, Sayın Stultitia (ahmaklık) Hanımefendi’nin ağzından çıktı; bir delinin konuşmasını kim dikkate alır ki?”

Life_of_Martin_Luther-in-the-protestant-reformation.jpg

Peşinden Hristiyan dininin kaynaklarına inmek amacıyla Yunan ve İbrani filolojisini kullanarak 1516 yılında yeni bir İncil ortaya koymuştur. Yazdığı İncil ve ünüyle beraber diğer eserleri arasında önem arz eden, kutsal bağnazlıkları ele aldığı Enchiridion Militis Christiani (Hristiyan Şövalyesinin El Kitabı) büyük yankı uyandırır. Böylece reform hareketlerinin (Kilisenin düzenlenmesi) en büyük kıvılcımı yakılmış olur. Erasmus her ne kadar kiliseyi eleştirse de aslında istediği kilisenin kendi hatalarını görmesi ve çözüm yolları bularak doğru yola ulaşmasıdır. Kiliseyi yıkma veya yok etme veyahutta tam anlamıyla karşısında durmak gibi büyük bir gövde gösterisine hiç bir şekilde katılmaz. Lakin yaktığı Reform ateşini eline alıp alev topuna döndürecek olan bir isim Almanya topraklarında adından söz ettirmeye başlamıştır. Erasmus gibi kilisenin reform yapması gerektiğini düşünen fakat bunun için büyük bir savaşı göze alabilecek bu kişinin adı Martin Luther’di.

Dönemin ünlü deyişi “Erasmus bir yumurta yumurtladı, Luther de kuluçkaya yatıp ondan civciv çıkardı” idi. 1517 yılında yayınladığı 95 maddelik bildiri ile kiliseyle çatışmaya giren Luther açıkça Erasmus’un desteğini talep etmiştir. Benzer şekilde Luther’in fikirlerini pek ciddiye almayan ve onun ile teması erkenden kesen Papalık yine ortalık toz duman olunca Erasmus’tan yardım istemiştir. Avrupa Luther’in önderliğinde Protestanlık mezhebinin farklı kilise dallarına ayrılıp dağılırken, Erasmus’un sessizce köşede olan biteni seyrettiğini görüyoruz. Luther’in fikirlerine çoğunlukla katılmakla beraber, yapısındaki vahşi tavır ve zulüm isteği midesini bulandırmaktadır. İstediği kesinlikle bu değildir. Düşündüğü Hümanizm ve barış ortamının olmadığı yerde taraf tutmaz. Fakat ne Protestan ne de Katolik tarafını seçmek istemediği için dışlanır ve alaya alınır.

1280px-Лютер_в_Вормсе-e1506910168296.jpg

“Savaşın en büyük yükü, bu savaşın hiç ilgilendirmediği kişilerin sırtına biner ve savaşta herhangi bir başarı söz konusu olsa bile, taraflardan birinin mutluluğu, öteki tarafın zararı ve yıkımı demektir. Hükümdar hiçbir yerde savaşa razı olacak kadar dikkatsiz olmamalıdır ve hep haklılığını ileri sürmemelidir; çünkü kendi davasını haklı görmeyen var mıdır?”

Yaratmak istediği Hümanizm düşüncesinin çöküşünü gören Erasmus ve öğrencileri için artık tam anlamıyla karanlık yıllar başlamıştır. İstedikleri sadece huzur içinde kardeşçe bir yaşam olan Hümanizm’in bir çok temsilcisi Protestan olmayı kabul etmeyip kendi köşelerine çekilseler de sığındıkları yerlerde bulunup işkencelerden geçirilecek ve öldürüleceklerdir. Bir çok arkadaşının vahşice katledilişine tanık olur. Artık bir kenara atılan düşünceleriyle yıkılmış bir halde Basel’de küçük bir evde yaşamaya başlar. Hayatı boyunca Latince konuşan ve yazan Erasmus 12 Temmuz 1536 yılında ölürken, belki istemsiz tekrar hatırladığı anadili ile Almanca iki kelime söyler; Sevgili Tanrı!

Değerli dostu Thomas More Ütopya isimli eserini yazarken muhtemelen kendi içlerinde yaşamak istedikleri ve olması gereken dünyayı kaleme almış olmalı. Yakın bir zaman önce kaybettiğimiz Ahmet Cemal’in kaleminden Erasmus ile ilgili son sözlerimizi yazıyor ve kendisini saygıyla anıyoruz.

“Her koşul altında iç özgürlüğünü koruma uğrunda çaba harcamak, kimsenin efendisi olmaya kalkışmamak, fakat kimseye de boyun eğmemek. Hiçbir sav ya da düşünceye baştan düşmanca yaklaşmamak, ama buyurgan nitelik almaya başladığı anda her savın ya da düşüncenin karşısına dikilmek. Bütün bunlar Erasmus’un kişiliğiyle özdeşleşen niteliklerdir.”

Not: Peron Fikir Sanat dergisi için hazırlanan Mart-Nisan ayı yazısıdır.

Seküler Devlet ve Tarikat-Vakıf-Ticaret İlişkisi – III

Bir önceki yazıya buradan

Kısacası bile 3-4 yazı sürüyor ama ne yapalım arkadaşlar. Okumayanlar gitsin televizyonda kutu falan açsın birilerine karı bulsun. Ne diyorduk? Martin Luther…

Bu Alman soylusu okuduğu incilin kilise öğretileriyle uyuşmadığını söyleyerek kiliseyi eleştiriyor arkadaşlar (ayrıntıya girmiyorum). Kısaca Luther;

“Eyyy kilise, din adamları ve Papa; Siz diyorsunuz ki İncil tanrının buyruğudur ve bizim söylediklerimiz tanrının sözleridir. Ben bu kitabı okudum ve sizin söyledikleriniz ile bir ilgisi yok! İnsanlara İncilin Almanca veya İngilizce veya herhangi bir dilde olamayacağından bahsettiniz ve dediniz ki; “Siz İncili anlayamazsınız çünkü din adamı değilsiniz”. Ben bir çok bilimsel çalışmayı yaptım ve hala yapıyorum. Merak ediyorum? Tanrı insanlara bir din gönderdi ve kitap haline getirildi. Neden ortalama üstü zekam ile bunları anlayamayayım? Niçin tanrı kendisini takip etmesini istediği insanların anlayamayacağı bir kitap göndersin? Tanrı neden bir Almanın anlaması için incili almancaya çevirtmesin ve başka bir dile? Siz insanları kandırıyorsunuz!”

Luther bu suçlamaları yapınca uyarıldı ve sonrasında da afaroz edildi (dinden çıkartıldı yani). Luther ise kiliseye savaş açtı, düşünce ve fikirleriyle yeni bir mezhebin yani Protestanlığın doğuşunu sağladı.

Avrupa tarihine çok derinlemesine girmeden bakacak olursak; Osmanlı devletinin yükseldiği ve sağı soğu maymun ettiği yıllarda Luther bu zaferlerin suçlusu olarak Papalığı hedef tahtası haline getirdi. Çünkü ona göre Papa dahil din adamları kralların köpeğinden farksızdı. Papa’lık kendisine karşı olanları afaroz ederek büyük bir iç savaşın meşalesini böylece yaktı. Avrupa’nın neredeyse her noktası uzun yıllar büyük mezhepsel iç savaşlara sahne oldu.

Sonunda Papa’lık Protestanlığı kabul ederek savaşı kaybetti. Protestanlar ve geçmişten gelen düşmanlıklarıyla ortaya çıkan ortadokslar artık devlet mekanizmasını yeniden şekillendirmek, sömürülen halkın refahı ve kendi çıkarları için çalışmasını istiyordu. Bu düşünce tarzı ve sonraki devrimsel gelişmeyi Modern Fransa Tarihi serisinde anlatmıştım.

philippoteaux_lamartine

Yıkılan monarşi imparatorlukları yerine yine binbir iç savaş ve çatışmalar ile Demokratik Cumhuriyet rejimleri kuruldu. Bu rejimlerin belkide en keskini Fransa’da kurulan devlet yapısıdır. Bu devlet yapısı yüzyıllar süren kral ve halkı din adamlarıyla sömürge maşası haline gelmiş kişilerden/kurumlardan tam bir temizleme gayreti içinde oldu. Avrupa’da bir çok devlet Fransa kadar keskin olmasa da anayasal düzlemde devlet yapılarını “Laik” sistemler içerisinde bulundurdu. Bu olay bilim/sanayi patlamaları ve neticesinde kendi halkından başka halkları sömürge sistemine geçiren yapıya dönüştüler ki adına vahşi kapitalizm diyoruz. 

Ha devrimi gerçekleştiren burjuva kesimi sonradan kendi halkını sömürmedi mi? Sömürdü ama o başka konu girmeyelim.

Yani konu Avrupa’nın başka devletleri sömürmesi değil aslında. Konu devlet yapısıdır. Yoksa Avrupa kendi vatandaşını zamanla tanır ve korur oldu bu sistemde. Başka ülkeleri fazla önemsemez (mümkün mertebe öyle görünür). Kendi halkının refahını, kalkınmasını ve güvenliği öne alır vs.

Yazının Avrupa ayağını burada noktalarken “Laiklik nasıl çıktı? Neden Avrupa devletleri laik ve seküler sistemi tercih ediyor?” sorularına ışık tuttuğumu düşünüyorum. Önümüzdeki yazı ile bizdeki din ve toplum bakışını masaya yatıracağız.

Hoşçakalın…

Sonraki yazıya buradan

Kırılma Dönemine Bakış

Önceki yazıya buradan

Ara verdiğimiz yerden yine devam edelim. Yazılar eski arkadaşlar düzenleyip yayınlıyorum. Bunun için karışıklık yaşamamak için yani bir önceki tarih yazısından okuyun devam edin buradan. En son Kanuni Süleyman vefat etmiş gerçi uzun bir ara yorum yazmışım güzel yazmışım oradan devam ediverin;

Kırılma Devrine Genel Bir Bakış

Arkadaşlar bir genel değerlendirme yapıp noktalayalım bir miktar. Fatihin İstanbul’u almasından 1453, Kanuninin ölümüne kadar 1566 dönemde yeni çağ başlamıştır. Kitaplarda her ne kadar hep “fetih” ve “yeni ticaret yolları” konuşulsa da genel olarak daha önemli şeylerin kapısı açılmıştı. Özetlersek;

1) Amerika kıtası ve Hindistan yolu bulunuyor

2) Hindistan yolu Venediklileri batırırken Portekizliler zenginleşiyor

3) Matbaanın icadıyla kitaplar hızla basılıyor, fikir ve düşünce hareketleri zenginleşip hızla yayılıyor. Resim, heykel ve sanat çalışmaları patlama yaşıyor.

4) XVI. asrın ilk yarısında ortadoks ve katolik olarak ikiye ayrılan Hristiyanlık dininde, Lüter, Kalven ve Angliken yani genel adıyla protestan mezhebi meydana çıkıyor. Neden çıkıyor bunu yazdık. sonuçta kendi aralarında iç çatışmalar devam ediyor arada. Osmanlılar, ortadokslardan sonra çıkarları doğrultusunda yine protestanları desteklemiştir. Protestanlık klise baskılarına karşı ortaya çıkmış bir mezhep türüdür. Ayrıntılara girmeden Papayı kabul etmezler, rahipleri evlendiği gibi bazıları sanırım kadınlarıda rahip yapabiliyor. Bunların dışında kitaplarını ana dillerinde okuyabiliyorlar. İncilin anlaşılması için herhangi birisine ihtiyaçları yok vs.

Martin Luther

Burada değinmemiz gereken nokta “din” anlayışının 1500’lerde nasıl yaşandığı. Tamam Hristyanlar katoliklik ile halkı sömürmüştür ama ilerde işler boka sarınca benzerini başka dinlerde de görmekteyiz. Yine işte yazdık yukardakileri protestanlığın ana çıkış sebeplerini okuduğunuzda nasıl lan dediğiniz olmuyor mu? Yani insanın kutsal kitabını okuyamaması, normal birisinin peygamberleştirilmesi katoliklerin bize çok ters gelen şeyleri. Kültür sanat akımlarındaki devrimlere ek olarak, avrupa toplumu dinlerinde de bir devrim yaratmış, katolikliğin yarattığı yobazlığı üstlerinden atmıştır. Tabi hemen atamasa da zamanla mücadele etmiş, avrupada baskı görenler Amerikaya gidip oralarda yaşamışlar.

İşte biz o zamanlar yapılan bu devrimlerin uzağındayız. Dünyanın kırılma anı 1550’li yıllardır. Avrupa kültür, sanat, eğitim, toplum vs. bir devrimle sancılı bir dönüşüm yaşamak için adımlarını atmaya başlarken, Osmanlı topraklarında yaşayanlar ise askeriyede, ekonomide, tarımda zamanın bütün reformlarını yapmışlar fakat sabit din-tarım imparatorluğunu temel almışlar ve bu “değişmeyen yaşam” tarzıyla önlerindeki 300 yılı geçirmişlerdir. İleride anlatırız yazarsam tabi heh heh. Atatürk, kusura bakmayın artık övelim birazcık bu atlanan kültür, toplum, sanat devrimlerini yapmaya çalışmıştır. Hatalar tabiki yapılmıştır fakat yol doğrudur ki burda bunları konuşuyoruz. Tabiki bu devrimlerle beraber din anlamında da, işte 1500’lerde Luther’in katoliklikte yaptığı devrimlerin benzerini yapmaya çalışmıştır. Ve elbette 1000 yıllık dinsel yönetilen bir toplumu, avrupanın 300 senede sancılı şekilde geçiştirdiği devrimleri bu kısa sürede yapması mümkün değildi. Yapılabildiği kadar yapılmaya çalışıldı. Aslında yapılırdı, doğru örneklemelerle bu süre azaltılır atılımlar yapılırdı ama işte iç dış dengelerin oturmaması, şerefsiz karaktersiz bazı yönetim mensupları bunu gerçekleştirmedi. Bugün birileri çıkıp “şapka takmak yasakmış işte zihniyet” veya “türkçe ezan okutmuşlar zulüm” demesi, geçmişte toplumların yaşantısı hakkında bilgisi olmamasındandır. Çünkü bu dönüşümlere benzer devrimleri 400 yıl gecikmeyle bize uygulamaya çalışıyorlardı. Ne yazık ki başarılı olamadı. Ondan sonra Sinan Çetin’in “birisi sana zeytin yemeyi yasaklasa ne düşünürdün?” diyen kısa filmleri ortalığı şenlendirdi. Bu devrimlerin başarısız olmasının en büyük sebebi halkın bunlara destek olmayışıdır. Bunu toplum bilim kitaplarında görebilirisniz. Çünkü tarihe baktığınızda 1500’lerde matbaa bulunuyor, kiliseye karşı bir baş kaldırı, düşünce akımlarının yayılması, sanatta ilerleme, sınıf ayrımının tartışılması, halkın daha fazla hak talep etmesi, ayaklanmalar, iç savaşlar, katliamlar ve kurulan gerçek anlamda demokratik cumhuriyet yapıları… Hepsinin temelinde “halk” vardır. Şimdi siyasetçilerimizin “gücümüz sizsiniz halk, halk ulan” dediği halk değil, hakkını arayan halktır temelde. Bu hakları insanlar söke söke, okuyarak, eleştirerek, talep ederek, sesini çıkartarak elde etmişlerdir. Bizim halkımızda bu tip bir talep yoktur. Geçmişte hiç olmamıştır, şimdide yoktur. Buradan siyasete girmek istemiyorum ama söylemek isterim ki bunların hiçbir partiyle ilgisi yoktur. Bir adam çıkıp “ben size yollar yaptım, evinize su getirdim” veya “ben size aç kalmayın diye bulgur getirdim” deyip bunu da ballandırarak anlatıyorsa sende salak değilsen sorarsın “bilader kendi paranla mı yaptın?” diye. Bunları yapması için zaten devlet denilen kurumumuz vergi almıyor mu? Kimin parasını alıp, kime neyi anlatıyorsun sen? Bundan önceki dönemlerde yapılmamış mıydı? Doğru, fakat yapılmamış olması bir şey ifade etmiyor ama. İşte halk bunun hesabını sormalıdır, zamanında Osmanlı devleti “lan bu venedikliler nasıl gemi yapıyor böyle mnkym aynısına yakın yapalım dayı” demişse, bizde bu yapıya bakıp toplumları nasıl diye kendimize kararınca örnek almalıyız. Özellikle düşünce sistemlerini örnek almalıyız. Buda ancak, hiç bir etnik dini temele dayandırılmadan, hiç bir ayrım yapılmadan eşit bir şekilde yaklaşılarak olaylara, kitap okuyarak yapılabilir. Buda bizim ülkemiz için zor görünmekte yakın gelecekte. Kaliteli siyasetçilerin çıkması dileğiyle diyeceğim ama onlarında bu sistemde tepeye çıkmaları, birşeylerde başarılı olmaları zor kardeşim.

Sonraki yazıya buradan